Przed Samem Raimim: filmy o Spider-Manie od Cannon i Jamesa Camerona, które nigdy nie powstały

Piętnaście lat projektów w pigułce

Spider-Man Sama Raimiego wchodzi do kin w Stanach Zjednoczonych 3 maja 2002 roku. Między zakupem praw przez Cannon a tą premierą prawa filmowe do postaci wędrują od studia do studia, kilkakrotnie zmieniają właściciela i trafiają w sam środek procesów, które paraliżują każdy projekt. Poniższa tabela pokazuje, kto miał prawa na każdym etapie. To, co wydarzyło się po 2002 roku między Sony, Marvelem i Disneyem, wyjaśniamy w naszym artykule o prawach do Spider-Mana.

1985: Cannon Films przejmuje Spider-Mana

Cannon nie jest pierwszą firmą, która próbuje szczęścia. Na początku lat 80. producent Roger Corman, specjalista od niskobudżetowych filmów, ma opcję na adaptację Spider-Mana. Jego projekt opiera się na tekście napisanym przez Stana Lee, w którym bohater walczy z Doctorem Octopusem. Obaj rozbijają się o pieniądze: Corman chce szybkiego i taniego filmu akcji, Stan Lee – wysokobudżetowej produkcji. Opcja do niczego nie prowadzi. Drogę scenarzysty, który stworzył postać wspólnie z rysownikiem Steve'em Ditko, opisujemy w naszym portrecie Stana Lee.

W 1985 roku Marvel odstępuje prawa filmowe do Spider-Mana firmie Cannon Menahema Golana i Yorama Globusa – studiu, które produkuje wówczas filmy akcji z Chuckiem Norrisem. Cena: 225 000 dolarów plus procent od wpływów brutto. Los Angeles Times nazwie później tę cenę „zaniżoną”. Umowa obowiązuje pięć lat: jeśli w tym czasie nie powstanie żaden film, prawa wracają do Marvela. Cannon celuje w budżet 15 milionów dolarów według Los Angeles Times, a 20 milionów według Den of Geek.

Do noszenia kostiumu Cannon wybiera kaskadera Scotta Levę, który już pozuje jako Spider-Man dla Marvela. To jego widać na okładce The Amazing Spider-Man nr 262 z marca 1985 roku: pierwszej fotograficznej okładce numeru o Spider-Manie, której zdjęcie wykonał Eliot R. Brown, pracownik Marvela. Powstaje plakat z nim pod maską, a także krótki film promocyjny trwający według /Film około osiemnastu sekund. Do roli Petera Parkera Cannon rozważa Toma Cruise'a. Według książki Edwarda Grossa Spider-Man Confidential, wydanej w 2002 roku, brano pod uwagę również inne nazwiska, choć nikomu nie zaproponowano roli: Boba Hoskinsa jako Doctora Octopusa, Christophera Lee jako naukowca, Lauren Bacall lub Katharine Hepburn jako ciotkę May. Aktorów, którzy ostatecznie włożyli kostium, przedstawiamy w naszym artykule o aktorach grających Spider-Mana w kinie oraz na naszej stronie o wszystkich obsadach.

Spider-Man potwór: horrorowa wersja Tobe'a Hoopera

Menahem Golan i Yoram Globus słabo znają postać. Widzą w niej stwora z horroru, odmianę wilkołaka ze starych filmów o potworach. Pierwszym reżyserem związanym z projektem jest Tobe Hooper, twórca Teksańskiej masakry piłą mechaniczną. Ostatecznie odchodzi on z projektu.

Pierwszy treatment powierzono Lesliemu Stevensowi, twórcy serialu The Outer Limits. Spider-Man staje się w nim pająkiem w dosłownym sensie. Peter Parker nie zostaje ugryziony: korporacyjny naukowiec, doktor Zork, celowo wystawia go na promieniowanie, a młody mężczyzna zmienia się w gigantyczną ośmioręką hybrydę pająka. Zork chce potem, by stanął na czele jego armii mutantów, pół ludzi, pół zwierząt, ale stwór obraca się przeciwko niemu.

Stan Lee odrzuca tę wersję i nalega, by Cannon oparło się na prawdziwych komiksach. Treatment zostaje porzucony. Petera Parkera, którego bronił Stan Lee – spłukanego licealistę dręczonego poczuciem winy – opisujemy na naszej stronie o Peterze Parkerze. To zamaskowanego bohatera, a nie ośmiorękiego potwora, znajdziesz na naszych plakatach Spider-Man.

Doctor Octopus, Joseph Zito i kolejne poprawki scenariusza

Scenarzyści Ted Newsom i John Brancato piszą następnie znacznie bardziej klasyczną wersję. Otto Octavius staje się w niej profesorem i mentorem Petera Parkera, a według Wikipedii ten sam wypadek z cyklotronem daje początek zarówno Spider-Manowi, jak i Doctorowi Octopusowi. Naukowca z mechanicznymi ramionami przedstawiamy w naszym portrecie Doctora Octopusa, a wszystkich przeciwników bohatera – w naszym przewodniku po wrogach Spider-Mana.

Joseph Zito zastępuje Tobe'a Hoopera na stanowisku reżysera. Ma na koncie film Friday the 13th: The Final Chapter z 1984 roku, a dla Cannon – filmy z Chuckiem Norrisem Missing in Action (1984) i Invasion U.S.A. (1985). Zatrudnia scenarzystę Barneya Cohena, który napisał dla niego właśnie ten ostatni film, aby przepisał pierwszą wersję Newsoma i Brancato.

Projekt zderza się wtedy z finansami Cannon. W 1987 roku studio ma kłopoty: zarówno Superman IV, którego budżet zmniejszono z 36 do 17 milionów dolarów, jak i Masters of the Universe, który wszedł do kin w sierpniu 1987 roku, rozczarowują. Po tych dwóch klapach budżet Spider-Mana zostaje mocno obcięty, a Joseph Zito odchodzi z projektu. Doctor Octopus, którego miał sfilmować, będzie musiał poczekać na Spider-Mana 2 Sama Raimiego; bohater i jego przeciwnicy są dziś wśród naszych figurek Spider-Man.

Figurka zabawkowa Spider-Man - Doctor Octopus

Komiksowy Doctor Octopus w zielono-żółtym kombinezonie, w okrągłych okularach i z czterema ruchomymi mechanicznymi ramionami: złoczyńca, którego kino w końcu dało Spider-Manowi.

Zobacz produkt — 29,90 €

Albert Pyun, Masters of the Universe 2 i narodziny Cyborga

Cannon nie rezygnuje od razu. Studio powierza Albertowi Pyunowi reżyserię Spider-Mana i Masters of the Universe 2 – dwóch filmów, które miały być kręcone niemal równocześnie, we wspólnych dekoracjach. Brakuje jednak pieniędzy. Cannon traci umowy z Mattelem, właścicielem He-Mana, i z Marvelem: oba filmy zostają porzucone jednocześnie, choć studio wydało już około 2 milionów dolarów, głównie na dekoracje i kostiumy.

Aby te dekoracje i kostiumy się zwróciły, Albert Pyun w jeden weekend pisze historię nowego filmu, początkowo zatytułowanego Slinger. Powstaje z tego Cyborg, nakręcony w 23 dni za mniej niż 500 000 dolarów, z Jean-Claude'em Van Damme'em w roli Gibsona Rickenbackera: to Menahem Golan narzuca tego aktora. Cyborg wchodzi do kin w Stanach Zjednoczonych 7 kwietnia 1989 roku i zarabia łącznie 10 166 459 dolarów na rynku północnoamerykańskim. We francuskich kinach pojawia się 7 czerwca 1989 roku, wciąż w dystrybucji Cannon. Spider-Man miał już wcześniej aktorskie wcielenie w amerykańskiej telewizji, o czym opowiada nasz artykuł o telewizyjnym filmie o Spider-Manie.

1989: Menahem Golan odchodzi z prawami

Pod koniec lat 80. Cannon przechodzi pod kontrolę Pathé Communications, firmy włoskiego finansisty Giancarla Parrettiego, finansowanej przez Crédit lyonnais. Menahem Golan odchodzi z Cannon w 1989 roku; New York Times 1 marca 1989 roku pisze w tytule o jego odejściu, by założyć własną firmę. Yoram Globus zostaje w Pathé. W ramach odprawy Golan zabiera prawa filmowe do Spider-Mana do swojej firmy 21st Century Film Corporation, na której czele wtedy staje. Według Wikipedii tą samą drogą idą prawa do Kapitana Ameryki.

Aby sfinansować film, Golan sprzedaje światowe prawa telewizyjne do przyszłego Spider-Mana firmie Viacom, a prawa wideo – RCA/Columbia, późniejszej Columbia TriStar. W 1990 roku Carolco Pictures, studio stojące za Terminatorem 2, odkupuje od 21st Century prawa filmowe za 5 milionów dolarów. Transakcja ma jeden warunek: Menahem Golan musi figurować w napisach jako producent filmu. Carolco przedstawia swój projekt jako aktorskiego Spider-Mana za 50 milionów dolarów.

Ten podział praw między kilka firm to bomba z opóźnionym zapłonem całej sprawy. W latach bez filmu bohater nadal żyje w komiksach. Jego klasyczny kostium znajdziesz dziś wśród naszych kostiumów Spider-Man i masek, a nasze gobeliny pokazują go w dużym formacie.

Spider-Man Jamesa Camerona: o czym opowiadał scriptment

W 1991 roku Carolco płaci Jamesowi Cameronowi 3 miliony dolarów za napisanie i wyreżyserowanie Spider-Mana. Jego umowa daje mu wpływ na napisy filmu, a on odmawia wymienienia Menahema Golana jako producenta. Tekst Camerona pochodzi z 1991 roku; Variety ogłasza 1 września 1993 roku, że Carolco go otrzymało. W międzyczasie umowę z Marvelem renegocjowano, wyznaczając nowy termin na maj 1996 roku.

Ten tekst nie jest klasycznym scenariuszem, lecz „scriptmentem”, hybrydą scenariusza z dialogami i treatmentu narracyjnego. Stan Lee opisze go jako bardzo szczegółowy treatment liczący ponad pięćdziesiąt stron. Peter Parker ma w nim 17 lat. Pająk, który go gryzie, pochodzi z laboratorium, gdzie prowadzi się eksperymenty z przekodowywaniem genów muszek owocowych. Przede wszystkim pajęczyna nie wylatuje z gadżetu: tryska z ciała Petera, z organicznych przędzarek na wysokości nadgarstków – według Camerona to metafora dojrzewania. Filmowiec streszcza swojego bohatera jednym zdaniem: „He's Spider-Kid” – samotny i niepopularny licealista. Klasyczne pochodzenie zostaje zachowane: Peter nie chce zatrzymać złodzieja uciekającego z lokalnej stacji telewizyjnej, a ten złodziej zabija potem wujka Bena – ten dramat opisujemy w naszym artykule o śmierci wujka Bena.

Złoczyńcy są nowi, choć zapożyczają moce od dwóch komiksowych przeciwników. Główny wróg, Carlton Strand, to skorumpowany biznesmen, który potrafi manipulować elektrycznością, odkąd przeżył uderzenie pioruna: to wersja postaci Electro według Camerona. Jego prawa ręka, Boyd, potrafi zmieniać swoje ciało w piasek, jak Sandman. Doctor Octopus, złoczyńca ze scenariuszy Cannon, się nie pojawia. Ton jest mroczny i przeznaczony dla dorosłych: postacie, w tym Peter, obficie przeklinają. Tekst zawiera scenę miłosną Petera i Mary Jane na szczycie jednej z wież mostu Brooklińskiego, a finałowe starcie rozgrywa się na szczycie World Trade Center.

Figurka zabawkowa Spider-Man - Electro

Electro w zielono-żółtym kostiumie z błyskawicami i masce w kształcie gwiazdy: komiksowy superzłoczyńca, którym James Cameron zainspirował się przy swoim Carltonie Strandzie, jako figurka do pokoju.

Zobacz produkt — 29,90 €

Lata procesów i trzy bankructwa

Film Camerona nie powstanie: procesy i bankructwa zablokują wszystko. W kwietniu 1993 roku Menahem Golan pozywa Carolco, domagając się unieważnienia swojej umowy, ponieważ odebrano mu tytuł producenta. Carolco z kolei pozywa Viacom i Columbia TriStar – według Los Angeles Times w lutym 1994 roku – by unieważnić ich prawa telewizyjne i wideo, a oba studia odpowiadają pozwem. W połowie lat 90. MGM, związane z Pathé w czasach Parrettiego, uważa się za spadkobiercę dawnych praw Cannon i pozywa o oszustwo Golana, Globusa, Parrettiego, 21st Century, Viacom, Tri-Star i Marvela.

Bankructwa następują jedno po drugim. W 1995 roku Carolco korzysta z ochrony na mocy rozdziału 11 amerykańskiego prawa upadłościowego. Wyprodukowany przez nie film Cutthroat Island wchodzi do kin 22 grudnia 1995 roku w Stanach Zjednoczonych i 14 lutego 1996 roku we Francji: ta klapa jest jedną z tych, które pogrążają studio będące już w stanie upadłości. 27 grudnia 1996 roku Marvel Entertainment Group również wnioskuje o ochronę na mocy rozdziału 11; 21st Century Golana także bankrutuje – według Wikipedii w 1996 roku. Carolco, 21st Century i Marvel – wszystkie są w stanie upadłości w trakcie procesów. Marvel wychodzi z upadłości 1 października 1998 roku, gdy wchłania go Toy Biz, a połączona firma przyjmuje nazwę Marvel Enterprises. Rolę, jaką Spider-Man odegrał wcześniej w rozwoju wydawnictwa, opisujemy w naszym artykule o historii Marvela.

1999: Sony zdobywa prawa filmowe do Spider-Mana

Rozwiązanie przychodzi w 1999 roku. W lutym kalifornijski sąd wydaje wyrok w trybie uproszczonym na korzyść Marvela i oddala roszczenia MGM. 1 marca 1999 roku Eric Ellenbogen, prezes Marvela, Avi Arad, dyrektor kreatywny, i John Calley, prezes Sony Pictures Entertainment, ogłaszają porozumienie; następnego dnia Los Angeles Times publikuje tytuł „Studio Rights to Spider-Man Are Untangled”. Marvel udziela Sony prawa do produkcji filmów o Spider-Manie w zamian za bezzwrotną zaliczkę na poczet tantiem, której kwoty roczny raport Marvela nie podaje.

Pozostaje MGM. W marcu 1999 roku MGM, Sony i Marvel polubownie rozstrzygają ostatnie spory za cenę zaskakującej wymiany: aby MGM zrezygnowało ze Spider-Mana, Sony porzuca konkurencyjne projekty filmów o Jamesie Bondzie, oparte na prawach Kevina McClory'ego, współautora historii Thunderball. W tym samym roku Sąd Wyższy (Superior Court) w Los Angeles orzeka, że Viacom nie ma żadnych praw do filmu o Spider-Manie.

Sony zatrudnia scenarzystę Davida Koeppa, którego pierwsza wersja opiera się bezpośrednio na tekście Camerona. W styczniu 2000 roku Sam Raimi zostaje wybrany na reżysera filmu: 27 stycznia The Hollywood Reporter pisze, że jest na etapie końcowych negocjacji. Spider-Man wchodzi do kin w Stanach Zjednoczonych 3 maja 2002 roku. Jego powstanie opisujemy w naszym artykule o filmie z 2002 roku, dalszą sagę – w tekście o trylogii Sama Raimiego, a kolejność wszystkich filmów – na naszej stronie o filmach o Spider-Manie. Filmy wydane od 2002 roku obejrzysz ponownie dzięki naszym płytom DVD i Blu-ray Spider-Man.

Cameron z perspektywy czasu

Cameron wyrażał żal. W swojej książce Tech Noir: The Art of James Cameron, której fragmenty prasa opublikowała 6 grudnia 2021 roku, nazywa swojego Spider-Mana „największym filmem, którego nigdy nie nakręciłem” („the greatest movie I never made”). Chciał Spider-Mana osadzonego w realnym świecie, w duchu filmów Terminator i Aliens.

Po upadku Carolco próbował przekonać 20th Century Fox do odkupienia praw. Fox odmówił zaangażowania: prawa były zagmatwane, a Sony miało według niego „bardzo wątpliwe” powiązanie z nimi. Cameron wyjaśnia, że ta porażka skłoniła go, by nie pracować więcej na cudzej własności intelektualnej i rozwijać własne filmy, takie jak Titanic, a potem Avatar. Spider-Man miał też inne nigdy nienakręcone filmy, o których opowiadamy w artykułach o Spider-Manie 4 Sama Raimiego i o porzuceniu Niesamowitego Spider-Mana 3.

Budzik Spider-Man Vintage Comics

Budzik w kształcie kostki z cyfrowym wyświetlaczem, ozdobiony Spider-Manem w stylu dawnych komiksów: bohater taki, jakiego czytano w latach, gdy jego filmy pozostawały jedynie na papierze scenariuszy.

Zobacz produkt — 29,90 €

Do zapamiętania